Carlo Levi, i contadini e il Mezzogiorno

Aliano - BasilicataVerlaten boerderijen en verwilderde akkers getuigen van het barre bestaan in het binnenland van Zuid-Italië. Al voor de oorlog vertrokken talloze keuterboeren naar de noordelijke industriesteden, of 'al di là', naar Amerika. Een blik op de toenmalige plattelands- samenleving van de 'mezzogiorno' en de oorzaken van de apathie en stilstand geeft Carlo Levi in zijn boek 'Cristo si è fermato a Eboli' (1946).

Le fattorie abbandonate esercitano su di me un fascino particolare, suscitato chissà dalle storie di mio padre che faceva il contadino da giovane. Mi piace entrare nelle rovine e cercare le tracce del passato, una pentola rotta nel cammino, una stampa sbiadita della santa Vergine al muro. E fuori accanto al pozzo o nel campo riconquistato dalla natura mi immagino quanto felice o dura fosse stata la vita, e come fossero lontani i vicini, la scuola e l'ospedale.

L'esodo dalle campagne alle città è avvenuto in tutto Europa, però per capire come una gran parte della campagna interna dell'Italia meridionale si è spopolata si deve leggere 'Cristo si è fermato a Eboli' di Carlo Levi.

A Eboli si diramano strade e ferrovie che dalla pianura costiera si addentrano fino alle colline aride, aspre e disboscate della Basilicata. Levi, medico, pittore, scrittore e attivista contro il governo facista fu confinato in quei luoghi nel anno 1935. La sua storia fu pubblicata solo nel 1946. Scoprii l'esistenza di questo libro in un ambiente appopriato: Matera, il vecchio capoluogo della Basilicata. Il centro è formato da un vallone nel cui fianco di calcare morbido sono state scavate centinaia di abitazioni, i cosidetti sassi. Adesso patrimonio mondiale Unesco, prima del 1960 un quartiere squallido dove abitavano 20.000 persone in circostanze ignobili.

Visitando un sasso, mi era stato dato un folio con spiegazioni, che contenava il resoconto seguente:

Ma uno spettacolo come quello di ieri non l'avevo mai oppure immaginato. Ho visto dei bambini seduti sull'uscio delle case, nelle sporcizia, al sole che scottava, con gli occhi semichiusi e le palpebre rosse e gonfi; e le mosce gli si posavano sugli occhi, e quelli stavano immobili, e non le scacciavano neppure con le mani...era il trachoma....

Altri bambini incontravo, coi visini grinziosi come dei vecchi, e sceltrici per la fame; i capelli pieni di pidocchi e di croste. Ma la maggior parte avevano delle grandi pance gonfie, enormi, e la faccia gialla e patita per la malaria...

[...] e una gran folla di bambini mi seguiva, a pochi passi di distanza, e andava a mano a mano crescendo. Gridavano qualcosa, ma non io riuscivo a capire quello che dicessero in quel loro dialetto incomprensibile. Continuavo a scendere, e quelli mi inseguivano e non cessavano di chiamarmi. Pensai que volessero l'elemosina e mi fermai: e allora soltanto distinsi le parole che quelli gridavano ormai in coro 'Signorina, dammi 'u chini, Signorina dammi il chinino...

Quanto sopra è parte di una lettera della sorella del Levi, medico anche lei, che stava passando tra Matera, recandosi dal fratello confinato. L'ha inserito nel suo libro. Mi ricordo ancora come fui commosso vedendo questa cava scura, e come decidetti di leggere il libro.

Ci porta al paese a cui fu confinato il Levi, Gagliano nel libro, Aliano in verità. Per lui, uomo colto, urbano, del nord, era un mondo molto distante dal suo. Il maggiorparte della popolazione, i contadini, erano poverissimi, quasi schiavi della terra, che uscivano ogni mattino all'alba per lavorare i loro piccoli campi, lontani dal paese, ritornando con il buio. Non si consideravano uomini, o Cristiani nel loro linguaggio.

Cristo si sarebbe fermato a Eboli! Di quello che guadagnavano quasi tutto veniva loro tolto come canone di affitto e tasse. Dal governo non c'era niente era da aspettarsi, eccetto le tasse e il servizio militare, che a quel tempo con un po' di sfortuna li avrebbe portati alla guerra in Abessinia. Per tanti la solita rassegnazione non bastava più, erano andati 'al di là', in America. Anche il piccolo borghese, la chiesa e i gentiluomini, proprietari della terra, non facevano niente per megliorare la loro vita, invece si sforzavano di sottrarre loro i pochi soldi che avevano e mantenere lo status quo.

Ma l'analisi politica è nascosta nelle vicissitudini dell'autore. Levi faceva il medico, dipingeva quadri, faceva amicizia con i paesani di tutti gradini sociali, insomma era un uomo stimato. La sua storia è di vera simpatia per la gente di Gagliano, uno sguardo al loro mondo stregonesco, magico, e nelle loro abitudini, emozioni e speranze. La 'questione meridionale' era come levare il 'mezzogiorno' dalla sua apatia. Carlo Levi ce la ha mostrata sotto un'altra luce, dalla prospettiva del contadino.

Abstract:

Levi, stedeling uit het noorden, arts en schrijver, ageerde tegen het fascistische bewind, in 1935 werd hij naar het gehucht Aliano in Basilicata verbannen. Hij beschrijft zijn jaar tussen de dorpelingen met een liefdevol oog voor hun magische wereld en het weefsel van hun relaties. Boeren zijn weinig meer dan slaven. Christus kwam niet verder dan Eboli, in de dorre binnenlanden is geen 'christelijk' bestaan voor hen weggelegd. De middenklasse is in onderlinge vetes verwikkeld, men intrigeert zich suf om de familiale voorrechten en belangen veilig te stellen. De grootgrondbezitters, Kerk en locale overheid houden liefst alles bij het oude. Italië en Rome zijn begrippen zonder enige relevantie. Levi doet niet huilie-huilie, hij schrijft betrokken, poëtisch, soms droevig, soms hilarisch, dan weer gewoon spannend. Voor wie het zuiden wil begrijpen blijft zijn boek een aanrader.

Wim Weijs

 

Meer info:

http://it.wikipedia.org/wiki/Cristo_si_%C3%A8_fermato_a_Eboli_%28romanzo%29

http://it.wikipedia.org/wiki/Carlo_Levi

Foto: scorcio di Aliano (wikipedia)

Kunst en cultuur

leonardo-da-vinci-anatomist-in-londenThe Queen's Gallery in Buckingham Palace exposeert de grootste verzameling anatomische tekeningen van Leonardo da Vinci in de tentoonstelling "Leonardo da...
1
Stichting Opera op de Nederhorst brengt opera onder de mensen, deze keer werken ze aan een nieuwe productie in juni 2012: Don Pasquale van Donizetti...
3
la-dinastia-brueghel-tot-29-juli-como70 schilderijen en 30 tekeningen en afbeeldingen vertellen het verhaal van een van de belangrijkste en talentvolle familie van Vlaamse kunstenaars uit...
3
tentoonstelling-eva-steinerExpositie van in Pietrasanta wonende/werkende beeldhouwster Eva Steiner.Kort gelende is haar boek 'Il Grembo e l’ Anima' geschreven door de Italiaanse...
9
Categorie: eventi
Museumnacht 19-20 mei, musea in Italie, Frankrijk en UK zijn tot diep in de nacht open. In Nederland worden verschillenden museaumavonden georganiseerd...
60
Categorie: eventi
25-tot-28-venetiaanse-sferen-in-pinksterfair-in-zeistTijdens het Pinksterfairevent in Slot Zeist zal kunstenares Olga Dol de lezing "Venetië en haar maskers" verzorgen met schitterende beelden van...
2
Wat betekende de komst van de Romeinen circa 2000 jaar geleden voor de toenmalige inwoners van Zuid-Limburg? Dit is het thema van de nieuwe permanente...
39
Te zien tot 20 mei. Attraverso 50 opere la mostra presenta un percorso alla scoperta della nascita del paesaggio moderno nella pittura del '500. Si parte...
45
het-evenwicht-van-haaien-briljant-en-wreedMet scherpe pen beschrijft Bonvicini de verwondingen die je oploopt tijdens het leven. Het evenwicht van haaien is een roman over eenzaamheid en liefde,...
58
Categorie: Recensies
het-mussolinikanaal-meeslepend-familiekroniek-vol-ironieIl Canale Mussolini, Het Mussolinikanaal van Antonio Pennacchi, vertelt het verhaal van boerenfamilie Peruzzi uit het platteland rond Ferrara begin 1900....
104
Fietsen in Italië is trendy. Italië biedt voor liefhebbers van fiesten, heel veel routes tussen heuvels, vlaktes, bergen, meren en de zee. Italy...
101
carlo-levi-apatia-e-immobilita-in-cristo-si-e-fermato-a-eboliVerlaten boerderijen en verwilderde akkers getuigen van het barre bestaan in het binnenland van Zuid-Italië. Al voor de oorlog vertrokken talloze...
111
voglia-di-cinema-reeks-van-nieuwe-italiaanse-filmDonderdag 24 mei, 20.00 uurIL COSMONAUTA (Kosmonaut, 2008)85´, Engelse ondertitels Regia: Susanna Nicchiarelli.Met: Angelo Orlando- Claudia Pandolfi-...
144
artemisia-gentileschi-in-parijs-tot-15-juli Tot 15 juli is een overzichttentoonstelling 'Artemisia. Pouvoir, gloire et passions d'une femme peintre' over het werk en leven van Artemisia...
122
lux-in-arcana-100-originele-documenten-uit-de-geheime-vaticaanse-archieven-te-verlichten-12-eeuwen-geschiedenis100 originele documenten uit de geheime Vaticaanse archief zijn nu voor het eerst in de geschiedenis te bewonderen in de Musei Capitolini in Rome, van 1...
119
masterclass-de-etrusken-full-immersion-italiaans-en-etruskenHet thema Etrusken blijft boeien. De recente lezingen en tentoonstellingen over de Etrusken hebben iedereen nieuwsgierig gemaakt. Als je in dit onderwerp...
134
agenda-eventi-amicitalia-2012  Juni Conversatiecursus, 3e blok van 5 lessen:   Lestijden Dinsdagavond van 19.30 - 21.00 Donderdag van 19.00 - 20.30 Meer...
944
Verhalen, herinneringen van 15 Italiaanse schrijvers over Nederland en Amsterdam: Valerio Aiolli, Gianrico Bezzato, Luisella Cassetta Giustinelli, Mauro...
3

Italia & italiano

Categorie: Taaltips
Ecco i link di alcuni rinomati dizionari di italiano che si possono consultare...
1590
conversatie-italiaans-dat-kan-bij-amicitaliaAl wat Italiaans geleerd en nu veel vergeten? Vanaf februari is er een nieuw aanbod aan taalmogelijkheden om uw Italiaans op te frissen voor de vakantie,...
9510
het-inferno-van-dante-voor-dummiesEen vertaling van Dante met uitleg en oorsprongelijke tekst ernaast voor minder dan 8 euro: dit is pas een koopje. De stichting Panta Menei heeft deze...
50
leonardo-da-vinci-anatomist-in-londenThe Queen's Gallery in Buckingham Palace exposeert de grootste verzameling anatomische tekeningen van Leonardo da Vinci in de tentoonstelling "Leonardo da...
10
Stichting Opera op de Nederhorst brengt opera onder de mensen, deze keer werken ze aan een nieuwe productie in juni 2012: Don Pasquale van Donizetti...
30
Categorie: Apps
italiaanse-tv-op-je-tablet-of-smartphone Live Italiaanse TV kijken op tablet of smartphone. Werkt dat nou goed? Amicitalia probeerde het uit, en vond het best aardig werken!  TV...
620
Categorie: film italiani
gli-sfiorati-van-veronesi-verfilmd'Gli sfiorati' van Sandro Veronesi was een cult-boek in de jaren '90. In 2011, meer dan 20 jaar later, werd het boek een verfilmd door de jonge regisseur...
30
Categorie: Verwacht
rafael30 september 2012 t/m 6 januari 2013 In het najaar van 2012 organiseert Teylers Museum een tentoonstelling van de hoogste kwaliteit over een van de...
60
Categorie: film italiani
a-roma-con-amore-benigni-cisorprende-ancora To Rome with Love is geinspireerd aan de "Decameron" van Giovanni Boccaccio (1350) en daarom verdeeld in vier vignetten met Italiaanse en Engelse...
1160
la-dinastia-brueghel-tot-29-juli-como70 schilderijen en 30 tekeningen en afbeeldingen vertellen het verhaal van een van de belangrijkste en talentvolle familie van Vlaamse kunstenaars uit...
30
Categorie: Cucina
miriamWie van Italië en de Italiaanse keuken houdt, kan ook in Rotterdam zijn hart ophalen. Sinds januari is daar een nieuwe Italiaanse delicatessenzaak geopend...
120
tuttodante-roberto-benigni-liveLiefhebbers van Dante, hier is je kans: Tutto Dante 2012: Roberto Benigni reciteert de Divina Commedia, vanaf 20 juli in Piazza Santa Croce, Firenze,...
1090

News dall'italia

Fans

DVD, films en apps

Categorie: Apps
italiaanse-tv-op-je-tablet-of-smartphone Live Italiaanse TV kijken op tablet of smartphone. Werkt dat nou goed? Amicitalia probeerde het uit, en vond het best aardig werken!  TV...
620
Categorie: film italiani
gli-sfiorati-van-veronesi-verfilmd'Gli sfiorati' van Sandro Veronesi was een cult-boek in de jaren '90. In 2011, meer dan 20 jaar later, werd het boek een verfilmd door de jonge regisseur...
30
Categorie: film italiani
a-roma-con-amore-benigni-cisorprende-ancora To Rome with Love is geinspireerd aan de "Decameron" van Giovanni Boccaccio (1350) en daarom verdeeld in vier vignetten met Italiaanse en Engelse...
1160
Categorie: film italiani
la-nostra-vitaItaliaanse films zijn meestal erg aangrijpend. De indrukwekkende manier van filmen in combinatie met de passionele klanken en gebaren van de warmbloedige...
170
Categorie: film italiani
http://www.youtube.com/watch?v=o4pcMmU73n0 Een korte prachtige animatiefilm, geregisseerd door een Italiaan is genomineerd voor de Oscar 'best animated...
1180
Categorie: film italiani
 Terraferma vertelt het verhaal van een eenvoudige vissersfamilie op het schitterende kleine eiland Linosa. Het is een film vol paradoxale...
22900
Categorie: Apps
vicino-a-te-de-dichtsbij-bank-pompstation-of-apotheek-in-italieVicino a Te is een handige app voor als je op vakantie in Italië bent. Het berekent je positie en toont de dichtstbij zijnde diensten, zoals pinautomaat,...
840
Categorie: Apps
apps-musea-van-rome-op-je-iphone-e-smartphone-androidMiC Roma - 20 musea van Rome real-time op je iPhone en Android Smartphone Met deze app krijg je real-time informatie over activiteiten,...
1570
Categorie: Apps
apps-con-resco-radio-radio-italiane-sul-tuo-smartphoneResco Radio is een app voor Android smartphones waarmee je de streaming van web radio's van de hele wereld kan ontvangen. In de apps zijn er al meer dan...
6210
Categorie: Apps
tempo-italia-weerbericht-van-italie-op-je-smartphoneAlweer een handige app: het weerbericht op je smart-phone! Met deze app kan je de weervoorspelling met max. en min. temperaturen tot 12 dagen vooruit...
5400
Categorie: film italiani
visto-da-vicino-caro-diario  Caro Diario is een grappig autobiografisch drieluik vol luchtige Italiaanse filosofietjes. Moretti neemt je mee op een Vespa door Rome, trekt met...
2080
Categorie: op DVD
romanzo-criminale-qbeste-tv-serie-ooitRomanzo Criminale is een film van Michele Placido van 2005, en de titel komt uit de gelijknamige roman van Giancarlo De Cataldo van 2002. Romanzo...
14170

Verwacht - Anticipazioni

Categorie: Verwacht
rafael30 september 2012 t/m 6 januari 2013 In het najaar van 2012 organiseert Teylers Museum een tentoonstelling van de hoogste kwaliteit over een van de...
60

Nieuwsbrief